در این مقاله از خانه رشد با مجموعه‌ای از بازی‌های مؤثر آشنا می‌شوید که می‌توانند به والدین در شناسایی برخی علائم اولیه اختلال طیف اوتیسم کمک کنند. در این مطلب می‌خواهیم نشان دهیم چگونه یک بازی ساده برای تشخیص اوتیسم می‌تواند رفتارهای کودک را از زاویه‌ای جدید آشکار سازد؛ از جمله تماس چشمی، تعامل اجتماعی و پاسخ به محرک‌ها.
همچنین روش‌هایی مانند تست اوتیسم در خانه نیز معرفی می‌شوند تا والدین بتوانند ارزیابی اولیه را در محیطی امن و بدون استرس انجام دهند. اگر هنوز نمی‌دانید اوتیسم یعنی چه، پیش از شروع بازی‌ها این راهنما را بخوانید.
آزمون M‑CHAT: بررسی زودهنگام نشانه‌های اوتیسم در کودکان
این آزمون برای غربالگری اولیه اوتیسم در کودکان ۱۶ تا ۳۰ ماهه طراحی شده است. شما می‌توانید اینجا به‌صورت آنلاین آزمون M‑CHAT را انجام دهید و ببینید آیا نشانه‌های اوتیسم در کودک شما وجود دارد یا خیر.
نقش بازی در غربالگری اولیه اوتیسم
اگرچه تشخیص اوتیسم بر عهده‌ی گروهی از متخصصان از جمله متخصص مغز و اعصاب، روان‌پزشک، متخصص اطفال و دیگر کارشناسان بالینی است و بهترین راه تشخیص این اختلال استفاده از تست های غربالگری رسمی است.
اما والدین کودک نیز می توانند با استفاده از بازی و مشاهده ی غیر رسمی کودک به بررسی رفتار های اجتماعی و ارتباطی کودک خود بپردازند و برخی از نشانه های اختلال طیف اوتیسم را در کودک تشخیص دهند و از این طریق برای درمان زودهنگام وی اقدام کنند.
بازی‌های ساده برای بررسی نشانه‌های اوتیسم
برخی از بازی‌های ساده خانگی می‌توانند به والدین کمک کنند تا نشانه‌های اولیه اوتیسم را در رفتارهای کودک خود شناسایی کنند.
این بازی‌ها عمدتاً بر ارزیابی مهارت‌های تعامل اجتماعی، ارتباط غیرکلامی، تقلید، تمرکز و پردازش حسی تمرکز دارند و اجرای آن‌ها به ابزارهای پیچیده نیاز ندارد. در ادامه چند نمونه از این بازی‌ها همراه با روش اجرا و نکات مشاهداتی آورده شده است:
بازی نگاه مشترک
این بازی برای کودکان حدود ۹ ماهه به بالا مناسب است و هدف آن ارزیابی توانایی کودک در دنبال‌کردن نگاه یا اشاره دیگران است. برای اجرای این بازی کافی است یک شیء جذاب مانند توپ رنگی یا عروسک در دست داشته باشید و بدون کلام به آن اشاره کنید یا فقط با نگاه به آن خیره شوید.
کودک باید مسیر نگاه یا اشاره شما را دنبال کند و بین شما و شیء مورد نظر تماس چشمی برقرار کند. اگر کودک در این فعالیت بی‌تفاوت باشد یا تمرکز غیرطبیعی روی جزئیات شیء داشته باشد، ممکن است نیاز به ارزیابی تخصصی داشته باشد.
بازی تقلید حرکات
این بازی برای سنین بالای ۱۲ ماه طراحی شده و هدف آن بررسی توانایی کودک در تقلید حرکات غیرکلامی است. در این بازی، حرکاتی مانند دست زدن، سر تکان دادن یا بوسه فرستادن را انجام دهید و سپس از کودک بخواهید آن‌ها را تقلید کند.
اگر کودک توانایی انجام این حرکات را نداشته باشد یا پاسخ‌های او بسیار تأخیری و محدود باشد، می‌تواند نشانه‌ای از ضعف در مهارت‌های اجتماعی و تقلیدی باشد که در برخی کودکان اوتیستیک مشاهده می‌شود.
بازی پازل ساده یا جورچین
این بازی برای کودکان ۱۸ تا ۳۰ ماهه پیشنهاد می‌شود و هدف آن بررسی مهارت‌های تمرکز، حل مسئله و درک روابط فضایی است. یک پازل ساده با ۴ تا ۶ قطعه را در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید تصویر نهایی را کامل کند.
در حین بازی، به رفتارهایی مانند چرخاندن مکرر قطعات، بی‌توجهی به تصویر کلی یا ناتوانی در تکمیل پازل توجه کنید. چنین رفتارهایی می‌توانند نشانه‌ای از تأخیر در رشد شناختی یا علائم هشداردهنده اوتیسم باشند و باید در صورت تکرار، با متخصص مطرح شوند.
بازی توپ‌بازی نوبتی
این بازی برای کودکان ۱۸ ماهه به بالا مناسب است و هدف آن ارزیابی تعامل اجتماعی، درک نوبت و پاسخ‌دهی متقابل است. در فضایی آرام، با استفاده از یک توپ نرم روبه‌روی کودک بنشینید و توپ را به سمت او بغلتانید. انتظار داشته باشید کودک توپ را به شما بازگرداند.
تکرار این روند به شما کمک می‌کند تا ببینید آیا کودک می‌تواند نوبت را درک کند، منتظر بماند و در تعاملات متقابل شرکت کند. اگر کودک توپ را فقط نگاه کند یا بازی را به‌صورت یک‌نفره انجام دهد، ممکن است نشانه‌ای از اختلال در تعامل اجتماعی باشد.
بازی نخ‌کردن مهره
این بازی برای کودکان بالای ۲ سال مناسب است و با هدف بررسی مهارت‌های حرکتی ظریف، تمرکز و هماهنگی چشم و دست طراحی شده است.یک نخ به همراه تعدادی مهره تهیه کنید و از کودک خود بخواهید همراه با شما به نخ کردن مهره ها بپردازد. با این کار شما توجه و تمرکز کودک خود را مورد ارزیابی قرار میدهید.
همانطور که گفته شد کودکان اوتیسم از توجه و تمرکز بالایی برخوردار نیستند. اما اگر حرکاتش نامنظم، شتاب‌زده یا بدون هدف مشخص باشد، یا اصلاً به فعالیت علاقه نشان ندهد، لازم است موضوع از سوی متخصص بررسی شود.
بازی درآوردن صدا با وسیله موسیقی
این بازی برای کودکان حدود ۱ تا ۳ ساله کاربرد دارد و هدف آن ارزیابی واکنش کودک به صداها و علائق حسی اوست. یک زنگ، طبل کوچک یا ابزار صدادار ساده را در اختیار کودک قرار دهید و اجازه دهید با آن بازی کند یا خودتان صدا ایجاد کنید.
به واکنش کودک دقت کنید: آیا به صدا علاقه‌مند است؟ سعی می‌کند خودش هم صدا ایجاد کند؟ یا اینکه از صدا می‌ترسد، گوش‌هایش را می‌گیرد یا بی‌تفاوت باقی می‌ماند؟ واکنش‌های غیرمعمول یا شدید به محرک‌های صوتی از جمله شاخص‌هایی هستند که می‌توانند نشانه‌ای از حساسیت‌های حسی در کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم باشند.
بازی بفرما/بده‌به‌من
این بازی برای کودکان ۱۲ تا ۲۴ ماهه مناسب است و هدف آن ارزیابی پاسخ‌گویی به تعاملات اجتماعی ساده و درک مفهوم نوبت است. با استفاده از یک اسباب‌بازی جذاب، آن را به کودک بدهید و سپس دستتان را دراز کنید و بگویید: «بده به من» یا «بفرما».
کودکانی با رشد طبیعی معمولاً متوجه این درخواست می‌شوند و اسباب‌بازی را تحویل می‌دهند یا با آن بازی نوبتی می‌کنند. اما بی‌توجهی به این تعامل، عدم درک مفهوم “دادن و گرفتن” یا اصرار بر حفظ وسیله می‌تواند از علائم هشداردهنده اختلال در مهارت‌های اجتماعی باشد.
بازی نمایش چهره‌های احساسی با شکلک یا آینه
این بازی برای کودکان بالای ۲ سال طراحی شده و هدف آن بررسی درک هیجانات و توانایی همدلی کودک است. با استفاده از یک آینه یا فلش‌کارت‌هایی با تصاویر چهره‌های شاد، ناراحت، متعجب یا عصبانی از کودک بخواهید احساسات را تقلید کند یا نام ببرد.
اگر کودک توانایی تشخیص یا تقلید چهره‌ها را ندارد یا نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت است، این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده ضعف در درک هیجانات و تعاملات اجتماعی باشد که در بسیاری از کودکان دارای اوتیسم مشاهده می‌شود.
بازی دالی موشه (پنهان‌سازی چهره)
بازی «دالی موشه» برای کودکان ۶ ماهه تا ۲ ساله بسیار مناسب است و به بررسی واکنش کودک به غافل‌گیری و ارتباط چشمی کمک می‌کند. در این بازی، چهره خود را با دست یا پارچه بپوشانید و پس از چند لحظه، ناگهان آن را نمایان کنید و با هیجان بگویید «دالی!».
کودکانی که رشد طبیعی دارند معمولاً با لبخند، خنده یا هیجان چشمی پاسخ می‌دهند. اما اگر کودک واکنشی نشان ندهد یا بی‌تفاوت باشد، می‌تواند نشانه‌ای از ضعف در تعاملات هیجانی و اجتماعی اولیه باشد که نیاز به پیگیری دارد.
درمانگران اوتیسم خانه رشد
بیش از 22 در مانگر و متخصص درمان اوتیسم در خانه رشد مشغول به فعالیت بوده و در زمینه های مختلفی اعم از گفتاردرمانی ، کار درمانی ، روانشناسی و غیره برای درمان اوتیسم خدمت رسانی می نمایند.
هنگام انجام این بازی‌ها به چه نکاتی باید توجه کرد؟
برای آن‌که بازی‌های تشخیصی اوتیسم به‌درستی اجرا شوند و والدین بتوانند از آن‌ها اطلاعات معناداری دریافت کنند، لازم است در حین انجام بازی‌ها به برخی رفتارهای کلیدی کودک توجه ویژه‌ای شود. این نکات می‌توانند به شناسایی زودهنگام علائم احتمالی اختلال طیف اوتیسم کمک کنند:
- واکنش به اسم خود: کودک باید هنگام صدا زدن نامش، با نگاه، حرکت یا پاسخ صوتی واکنش نشان دهد. بی‌توجهی مداوم می‌تواند هشداردهنده باشد.
- برقراری تماس چشمی: در طول بازی‌ها، تماس چشمی مناسب نشانه‌ای از تعامل سالم است. نداشتن تماس چشمی یکی از علائم اولیه اوتیسم محسوب می‌شود.
- تقلید حرکات دیگران: توانایی کودک در تقلید حرکاتی مانند دست زدن یا اشاره‌کردن، نشان‌دهنده رشد طبیعی مهارت‌های اجتماعی است. عدم تقلید ممکن است نیاز به بررسی دقیق‌تری داشته باشد.
- درک نوبت و انتظار: اگر کودک می‌تواند در بازی‌هایی مثل توپ‌بازی منتظر نوبت خود بماند، این نشانه خوبی از تعامل اجتماعی است. بی‌توجهی به نوبت یا بازی انفرادی می‌تواند نگران‌کننده باشد.
- علایق غیرعادی یا حرکات تکراری: تمرکز غیرعادی روی اشیاء، چرخاندن مکرر اسباب‌بازی، یا انجام حرکات یکنواخت و تکراری (مانند بال‌زدن دست‌ها)، از رفتارهایی است که باید جدی گرفته شود.
اگر کودک رفتار غیرعادی نشان داد، چه باید کرد؟
مشاهده رفتارهای غیرعادی در حین بازی ممکن است برای والدین نگران‌کننده باشد، اما ضروری است که با آرامش و آگاهی به موضوع نگاه کنند. بازی‌های ساده تنها ابزار غربالگری اولیه هستند و نمی‌توانند جایگزین ارزیابی تخصصی شوند.
اگر در چند بازی متوالی علائمی مانند عدم تماس چشمی، بی‌توجهی به نام، حرکات تکراری یا عدم درک نوبت مشاهده شد، بهترین اقدام مراجعه به روانشناس کودک، کاردرمانگر یا گفتاردرمانگر متخصص در اوتیسم است.
این متخصصان با استفاده از آزمون‌های استاندارد و ارزیابی‌های بالینی، وضعیت کودک را به‌طور دقیق بررسی می‌کنند و در صورت نیاز، برنامه درمانی مناسب ارائه می‌دهند. تأخیر در ارزیابی می‌تواند فرصت‌های مداخله زودهنگام را کاهش دهد؛ بنابراین، اقدام سریع اما سنجیده اهمیت دارد.
تست اوتیسم در خانه؛ مکملی برای بازی‌ها
بسیاری از والدین هنگام جستجوی عباراتی مانند «تست اوتیسم در خانه» به‌دنبال ابزاری ساده و در دسترس برای سنجش اولیه وضعیت کودک خود هستند.
علاوه بر بازی‌ها، تست‌هایی نظیر M-CHAT-R/F (Modified Checklist for Autism in Toddlers) وجود دارند که به‌صورت پرسش‌نامه‌ای طراحی شده‌اند و والدین می‌توانند آن‌ها را به‌صورت آنلاین یا چاپی اجرا کنند. این تست‌ها معمولاً برای کودکان ۱۶ تا ۳۰ ماهه طراحی شده‌اند و با پاسخ به حدود ۲۰ سؤال ساده درباره رفتارهای کودک، احتمال وجود علائم اولیه اوتیسم را بررسی می‌کنند.
هرچند این تست‌ها می‌توانند بینشی اولیه در اختیار والدین بگذارند، اما تشخیص قطعی اوتیسم تنها از طریق ارزیابی‌های تخصصی و کلینیکی امکان‌پذیر است. استفاده از این پرسش‌نامه‌ها در کنار بازی‌های تعاملی می‌تواند در غربالگری مؤثر باشد و مسیر مراجعه به متخصص را هموار کند.
درمان آنلاین خانه رشد
سوالات متداول
آیا این بازی‌ها می‌توانند به‌تنهایی اوتیسم را تشخیص دهند؟
خیر، این بازی‌ها فقط ابزار غربالگری اولیه هستند و نمی‌توانند جایگزین تشخیص تخصصی باشند. آن‌ها به شناسایی علائم هشدار کمک می‌کنند، اما برای تشخیص قطعی باید به روانشناس یا کاردرمانگر مراجعه شود.
بهترین سن برای اجرای این بازی‌ها چه زمانی است؟
بازی‌های غربالگری از حدود ۹ ماهگی تا ۳ سالگی بیشترین کاربرد را دارند. این بازه، زمان طلایی برای شناسایی زودهنگام اختلال طیف اوتیسم و آغاز مداخلات درمانی مؤثر است.
چه تفاوتی میان بازی‌های غربالگری و تست‌های آنلاین وجود دارد؟
بازی‌ها رفتارهای واقعی کودک را در موقعیت طبیعی نشان می‌دهند، در حالی که تست‌های آنلاین مانند M-CHAT از طریق پرسش‌نامه عمل می‌کنند. هر دو روش مکمل یکدیگرند ولی هیچ‌کدام برای تشخیص قطعی کافی نیستند.
اگر کودک برخی بازی‌ها را انجام ندهد، نشانه اوتیسم است؟
خیر، انجام ندادن یک یا چند بازی الزاماً به معنای اوتیسم نیست. فقط در صورت تکرار علائم در موقعیت‌های مختلف و چندین بازی باید به متخصص مراجعه کرد.
چگونه می‌توان به یک روانشناس کودک متخصص اوتیسم مراجعه کرد؟
می‌توان از طریق مراکز توانبخشی، کلینیک‌های روانشناسی کودک یا پایگاه‌های آنلاین معتبر روانشناسان متخصص اوتیسم را یافت. مراجعه زودهنگام به این متخصصان مسیر درمان را هموارتر می‌کند.
جمع بندی و راهنمای اقدام بعدی
بازی‌هایی که در این مقاله معرفی شدند، ابزارهایی مؤثر برای مشاهده رفتارهای واقعی کودک و درک بهتر علائم هشداردهنده اوتیسم هستند. استفاده از یک بازی ساده برای تشخیص اوتیسم در کنار روش‌هایی مانند تست اوتیسم در خانه می‌تواند گام مهمی در شناسایی زودهنگام باشد.
اگر در حین اجرای بازی‌ها به رفتارهای نگران‌کننده برخورد کردید، پیشنهاد می‌کنیم با یک روانشناس کودک یا کاردرمانگر مشورت کرده و مسیر مداخلات تخصصی را با آگاهی آغاز کنید.
