اگر برای انتخاب اسباب بازی کودکان اوتیسم جستوجو کردهاید، احتمالاً با فهرستهای زیادی از «بهترین» محصولات روبهرو شدهاید. اما یک اسباببازی واحد برای همه کودکان در طیف اوتیسم مناسب نیست.
برای انتخاب اسباب بازی برای کودکان اوتیسم بهتر است به علاقه کودک، سطح رشدی و مهارتهای فعلی او، ترجیحات حسی، هدف بازی و ایمنی وسیله توجه کنید. یک کودک ممکن است از بلوک و پازل لذت ببرد، دیگری بازی حرکتی را ترجیح دهد و کودکی دیگر با صدا یا بافت بعضی وسایل راحت نباشد.
بنابراین بهجای جستوجوی یک محصول «معجزهگر»، دنبال وسیلهای باشید که کودک بتواند با علاقه و در امنیت از آن استفاده کند و در صورت تمایل، فرصت بازی مشترک با شما هم داشته باشد.
نکته مهم: اسباببازی درمان اوتیسم نیست و عبارت «مخصوص اوتیسم» بهتنهایی نشان نمیدهد یک وسیله برای کودک مناسبتر یا مؤثرتر است. تناسب با کودک و نحوه استفاده از وسیله در بازی اهمیت بیشتری دارد.
آیا اسباببازی «مخصوص اوتیسم» لازم است؟
کودکان در طیف اوتیسم از نظر علایق، مهارتها، شیوه ارتباط و تجربههای حسی با یکدیگر متفاوتاند. حتی دو کودک همسن ممکن است از یک وسیله به شکلهای کاملاً متفاوت استفاده کنند یا نسبت به صدا، نور، حرکت و بافت آن واکنشهای متفاوتی داشته باشند.
در برخی مداخلات رشدی و ارتباطی، بازی بهصورت ساختاریافته و متناسب با سطح کودک استفاده میشود. برای مثال NICE به راهبردهای بازیمحور با مشارکت والد یا مراقب اشاره میکند. اما این موضوع به معنای اثربخشی یک «اسباببازی درمانی» خاص نیست. هنگام خرید بهتر است به علاقه کودک، توانایی فعلی او، ویژگیهای حسی محصول و ایمنی آن توجه کنید.
چه اسباببازیهایی برای کودکان اوتیسم میتوانند مناسب باشند؟
بهجای تمرکز روی برندها، میتوانید چند گروه کاربردی را بررسی کنید و ببینید کدامیک با علایق و توانایی کودک هماهنگتر است.
| نوع اسباببازی | مثالهای عمومی | فرصت بازی | نکته انتخاب |
|---|---|---|---|
| علت و معلولی | پاپآپ، دکمه و اهرم ساده، توپریزی | تکرار و پیشبینی نتیجه | صدا و نور برای کودک آزاردهنده نباشد |
| ساختنی و جورچین | پازل ساده، بلوک درشت، جورچین شکل | دستورزی و حل مسئله | سطح دشواری با مهارت کودک هماهنگ باشد |
| حسی و لمسی | توپ بافتدار، خمیر استاندارد، مواد لمسی ایمن | کاوش بافت و بازی آزاد | واکنش حسی کودک ملاک باشد |
| وانمودی | عروسک، حیوانات، ست آشپزخانه ساده | تقلید و نقشآفرینی | با علاقه و سطح بازی کودک هماهنگ شود |
| حرکتی | توپ نرم، حلقه، بولینگ کودک | حرکت و نوبتگیری | فضا، نظارت و توان حرکتی در نظر گرفته شود |
اسباببازیهای علت و معلولی
در این وسایل، یک عمل نتیجهای قابل پیشبینی ایجاد میکند؛ مثلاً کودک دکمهای را فشار میدهد و شکلی بالا میآید یا توپی را در مسیر میاندازد. بعضی کودکان از این تکرار لذت میبرند. اگر وسیله نور یا صدا دارد، شدت محرک را هم بررسی کنید.
پازل، بلوک و بازیهای ساختنی
پازل متناسب با توان کودک، بلوکهای درشت و جورچینهای ساده میتوانند فرصت دستورزی، انتخاب و ساختن ایجاد کنند. لازم نیست کودک همیشه به «روش درست» بزرگسال بازی کند؛ ابتدا شیوه بازی او را ببینید و بعد با یک حرکت ساده وارد بازی شوید.
اسباببازیهای حسی و لمسی
توپ بافتدار، خمیر بازی استاندارد یا مواد لمسی ایمن برای بعضی کودکان جذاباند، اما «حسی بودن» یک محصول به معنای مناسب بودن آن برای همه کودکان اوتیسم نیست. تجربههای حسی متفاوت است؛ یک بافت، بو، نور یا صدا ممکن است برای یک کودک خوشایند و برای دیگری آزاردهنده باشد. اسباببازی حسی نیز جایگزین ارزیابی تخصصی مشکلات حسی نیست.
بازیهای وانمودی و نقشآفرینی
عروسک، حیوانات اسباببازی، ماشینها یا ستهای نقشآفرینی ساده میتوانند برای کودکانی که به این نوع بازی علاقه دارند فرصت داستانسازی و تقلید ایجاد کنند. اگر کودک ابتدا بازی تکراری یا محدود دارد، برای تغییر سریع آن فشار ایجاد نکنید و فقط یک ایده کوچک به بازی اضافه کنید.
توپ و اسباببازیهای حرکتی
توپ نرم، حلقه یا بازیهای ساده پرتاب و گرفتن میتوانند فرصت حرکت و تعامل رفتوبرگشتی ایجاد کنند. بازی را کوتاه و قابل پیشبینی شروع کنید؛ مثلاً توپ را آرام بین خودتان بغلتانید. ایمنی محیط و توان حرکتی کودک مقدم است.
بهترین اسباب بازی برای کودک اوتیستیک را بر چه اساسی انتخاب کنیم؟
«بهترین» انتخاب فقط وقتی معنا دارد که بدانیم برای کدام کودک و با چه هدفی خرید میکنیم. این سه معیار تصمیم را سادهتر میکنند.
علاقه و سطح رشدی کودک
از علایق واقعی کودک شروع کنید؛ مثلاً حیوانات، ساختن، حرکت یا رنگها. سپس ببینید وسیله با مهارت فعلی او هماهنگ است یا نه.
کمی چالش میتواند مفید باشد، اما اگر کودک برای استفاده از وسیله دائماً به کمک نیاز دارد یا بارها ناکام میشود، بازی ممکن است خستهکننده شود. سن روی بستهبندی برای ایمنی مهم است، اما برای انتخاب نوع بازی فقط به سن تقویمی اکتفا نکنید.
نیازها و حساسیتهای حسی
صدای ناگهانی، نور چشمکزن، حرکت سریع، بو، بافت یا لرزش محصول را بررسی کنید. بعضی کودکان این محرکها را دوست دارند و بعضی از همان محرکها ناراحت میشوند. واکنش کودک را راهنما قرار دهید و فرض نکنید هر اسباببازی حسی برای اوتیسم مناسب است.
هدف از بازی و فرصت تعامل
مشخص کنید هدف شما چیست: بازی آزاد، حرکت، دستورزی، ساختن، حل مسئله یا بازی دو نفره؟ اسباببازیهای ساده معمولاً امکان بیشتری برای تغییر شکل بازی و همراه شدن بزرگسال دارند. گزارشهای آکادمی اطفال آمریکا نیز بر ارزش وسایلی تأکید دارند که بازی فعال و تعامل کودک با مراقب را تسهیل میکنند.
چهار قدم انتخاب: ۱) علاقه کودک را پیدا کنید؛ ۲) سطح مهارت او را بسنجید؛ ۳) محرکهای حسی و هدف بازی را بررسی کنید؛ ۴) ایمنی و امکان استفاده واقعی از وسیله را کنترل کنید.
اگر انتخاب اسباببازی بهدلیل تفاوتهای حسی، حرکتی یا ارتباطی کودک برایتان دشوار شده است، میتوانید برای شناخت بهتر نیازهای رشدی او از تیم تخصصی کمک بگیرید.
نکات ایمنی خرید اسباب بازی برای کودکان اوتیسم
محصولاتی که با عنوان «حسی» یا «مناسب نیازهای ویژه» فروخته میشوند لزوماً ایمنتر از سایر اسباببازیها نیستند. علاوه بر برچسب محصول، نحوه واقعی استفاده کودک از وسیله را هم در نظر بگیرید.
- برچسب سنی و هشدارهای سازنده را بخوانید.
- قطعات کوچک و جداشدنی را بررسی کنید، بهخصوص اگر کودک وسایل را به دهان میبرد.
- آهنرباهای قوی و باتریهای دکمهای را جدی بگیرید؛ بلع آنها میتواند خطرناک باشد.
- لبه تیز، قطعات شکننده و بندهای خطرناک را بررسی کنید.
- شدت صدا را بسنجید؛ اسباببازی بسیار بلند میتواند آزاردهنده باشد.
- مواد استاندارد و قابل شستوشو را ترجیح دهید.
- میزان نظارت لازم را در نظر بگیرید. بعضی وسایل فقط در حضور بزرگسال مناسباند.
چطور با اسباببازی بازی کنیم تا فرصت تعامل بیشتر شود؟
گاهی نحوه همراهی بزرگسال از خود وسیله مهمتر است. چند لحظه نگاه کنید کودک به چه چیزی علاقه دارد و چگونه بازی میکند، سپس با یک حرکت ساده وارد همان فعالیت شوید.
- از علاقه فعلی کودک شروع کنید، نه چیزی که فکر میکنید «باید» با آن بازی کند.
- جملهها را کوتاه و متناسب با سطح ارتباط کودک نگه دارید.
- نوبتگیری را با فعالیتهای بسیار ساده و کوتاه شروع کنید.
- بهجای تصحیح مداوم، حرکت کودک را تقلید کنید یا یک تغییر کوچک به بازی اضافه کنید.
- اگر کودک خسته یا کلافه شد، شدت، مدت یا محرک بازی را کمتر کنید.
هدف این نیست که کودک حتماً به یک شکل از پیش تعیینشده «درست بازی کند». پژوهشهای مربوط به مداخلات بازیمحورِ والد-واسطه نشان میدهند که بازی، وقتی بخشی از برنامهای ساختاریافته و متناسب با کودک باشد، میتواند برای برخی مهارتهای ارتباط اجتماعی و زبان مفید باشد؛ این یافته به معنای اثربخشی هر اسباببازی برای همه کودکان نیست.
چه زمانی برای انتخاب بازی و اسباببازی از متخصص کمک بگیریم؟
اگر تفاوتهای حسی، حرکتی یا ارتباطی پیدا کردن فعالیت مناسب را دشوار کرده، کودک با بیشتر وسایل بهسرعت کلافه میشود یا استفاده ایمن از اسباببازیها برای خانواده چالشبرانگیز است، ارزیابی تخصصی میتواند به شناخت دقیقتر نیازهای او کمک کند.
بسته به موضوع، کاردرمانگر یا گفتاردرمانگر میتواند اهداف و فعالیتهای متناسبتری را در چارچوب ارزیابی کودک مشخص کند.
نوع بازی با یک وسیله یا علاقه شدید به یک اسباببازی بهتنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیست. اگر نگرانی اصلی شما رشد، ارتباط یا رفتار کودک است، ارزیابی تخصصی مسیر مناسبتری از قضاوت بر اساس یک رفتار منفرد در بازی است.
برای درخواست ارزیابی اولیه و گفتوگو درباره نیازهای رشدی کودک، فرم خانه رشد را تکمیل کنید.
سوالات متداول درباره اسباب بازی کودکان اوتیسم
آیا اسباببازی حسی برای همه کودکان اوتیسم مناسب است؟
خیر. ترجیحات حسی متفاوتاند. وسیلهای که برای یک کودک خوشایند است ممکن است کودک دیگری را ناراحت کند. واکنش کودک را ملاک قرار دهید و اسباببازی حسی را جایگزین ارزیابی تخصصی ندانید.
اسباببازی ساده بهتر است یا الکترونیکی؟
پاسخ یکسانی برای همه وجود ندارد. وسایل ساده معمولاً فضای بیشتری برای دستورزی و بازی مشترک ایجاد میکنند، اما وسیله الکترونیکی هم اگر ایمن، متناسب با علاقه کودک و قابل استفاده در تعامل باشد میتواند بخشی از بازی باشد.
اگر کودک فقط با یک اسباببازی خاص بازی میکند چه کار کنیم؟
میتوانید بدون گرفتن وسیله مورد علاقه، تغییرات کوچک و قابل پیشبینی وارد بازی کنید؛ مثلاً یک قطعه اضافه کنید یا برای مدتی کوتاه در بازی همراه شوید. اگر محدودیت بازی همراه با نگرانیهای گستردهتر در ارتباط، رشد یا فعالیتهای روزمره است، بررسی تخصصی میتواند مفید باشد.
منابع
About Autism Spectrum Disorder – CDC
Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder – CDC
Autism spectrum disorder in under 19s: support and management – NICE
Selecting Appropriate Toys for Young Children in the Digital Era – American Academy of Pediatrics
The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children – American Academy of Pediatrics
Toy Buying Tips for Children with Special Needs – HealthyChildren.org
Product Safety for Consumers with Intellectual and Developmental Disabilities – U.S. Consumer Product Safety Commission
Toys – U.S. Consumer Product Safety Commission
Autism and sensory processing – National Autistic Society
Parent-Mediated Play-Based Interventions to Improve Social Communication and Language Skills of Preschool Autistic Children: A Systematic Review and Meta-analysis
