بسیاری از والدین با کاهش ارتباط چشمی کودک خود نگران میشوند، اما در بسیاری از موارد این موضوع میتواند به مشکلات پردازش حسی مرتبط باشد و با روشهایی مانند بازی تماس چشمی بهبود یابد.
در این مقاله از خانه رشد با بررسی دلایل کاهش ارتباط چشمی و معرفی بازی تماس چشمی برای کودکان دارای اختلال حسی، راهکارهای عملی برای تقویت مهارتهای ارتباطی کودک ارائه شده است.
11 بازی تماس چشمی برای کودکان دارای اختلال حسی
انجام مستمر و روزانه یک بازی تماس چشمی هدفمند میتواند به مرور زمان مسیرهای عصبی جدیدی را در مغز کودک ایجاد کند. در ادامه، بازیهای کاربردی طراحیشده توسط متخصصان توانبخشی برای کودکان دارای اختلال حسی آورده شده است:
1. بازی دالی و پنهان شدن صورت
بازی دالی یکی از کلاسیکترین روشها برای جلب توجه دیداری کودک است. در این بازی، صورت خود را پشت دستان یا یک پارچه پنهان کنید و پس از چند ثانیه مکث با لحنی شاد ظاهر شوید. این مکث کوتاه، حس کنجکاوی را برانگیخته و کودک را وادار میکند تا برای دیدن چهره شما، به چشمانتان خیره شود.
2. بازی توپ و نگاه قبل از پاس دادن
در این مدل از بازی توپ، شما توپ را در دست نگاه میدارید و تا زمانی که کودک به چشمان شما نگاه نکرده است، آن را پرتاب نمیکنید یا نمیغلتانید. این روش به عنوان یک نوع تقویت رفتاری عمل میکند و کودک یاد میگیرد نگاه کردن، کلید شروع بازی است.
3. بازی بادکنک برای تقویت توجه دیداری
برای اجرای بازی بادکنک، یک بادکنک رنگی را به آرامی در هوا حرکت دهید تا کودک فرآیند دنبال کردن با نگاه را تمرین کند. قبل از رها کردن بادکنک، آن را نزدیک صورت خود بیاورید و منتظر بمانید تا نگاه کودک از بادکنک به چشمهای شما منتقل شود.
4. بازی تقلید صورت و احساسات
روبروی کودک بنشینید و به تقلید چهره و احساسات بپردازید؛ مثلاً ادای تعجب، خنده شدید یا اخم را درآورید. این سبک از تقلید حرکات چهره، جذابیت بصری صورت شما را بالا برده و مهارتهای غیرکلامی را تقویت میکند.
5. بازی صدا و توقف ناگهانی
یک اسباببازی صدادار را به صدا درآورید و ناگهان آن را قطع کنید. در این لحظه سکوت کنید و منتظر بمانید؛ کودک به طور غریزی برای پیدا کردن علت قطع صدا به چهره شما نگاه خواهد کرد که این کار به تمرین تماس چشمی کمک شایانی میکند.
6. بازی پنهان کردن اسباببازی پشت صورت
در بازی اسباببازی پشت صورت، وسیله مورد علاقه کودک را مستقیماً جلوی صورت خود نگه دارید و سپس آن را پنهان کنید. کودک برای ردیابی اسباببازی مجبور میشود به محدوده چهره و چشمهای شما متمرکز شود.
7. بازی آینه و شناخت اعضای صورت
انجام بازی آینه به این صورت است که همراه کودک جلوی یک آینه بزرگ قرار میگیرید. لمس اعضای صورت مانند چشمها، بینی و دهان روی تصویر آینه، علاوه بر تقویت مهارتهای شناختی، تمرکز بصری کودک را بر روی ساختار چهره افزایش میدهد.
8. بازی جایزه در ازای تماس چشمی
یک خوراکی یا اسباببازی کوچک را به عنوان پاداش مثبت در نظر بگیرید. شیء را نزدیک چشم خود نگه دارید و تنها زمانی آن را به کودک تحویل دهید که حداقل برای یک الی دو ثانیه ارتباط چشمی مستقیم برقرار کرده باشد.
9. بازی قلقلک هدفمند با مکث
کودک را به آرامی قلقلک دهید، سپس ناگهان متوقف شوید. دست نگه دارید تا کودک برای درخواست ادامه کار، به چشمان شما نگاه کند. به محض برقراری نگاه، قلقلک دادن را به عنوان پاداش از سر بگیرید.
10. بازی تقلید حرکت دست
حرکات سادهای مثل دست تکان دادن یا زدن روی زانو را انجام دهید و از کودک بخواهید آنها را تکرار کند. این بازی به هماهنگی حسی-حرکتی و جلب توجه کامل کودک به سمت اندامها و چهره شما کمک میکند.
11. بازی گرفتن شیء از کنار صورت
وقتی کودک میخواهد وسیلهای را از شما بگیرد، آن را دقیقاً همسطح و در کنار چشمهای خود نگه دارید. این کار باعث میشود مسیر دید کودک ناخودآگاه با چشمهای شما تلاقی پیدا کند و فرآیند آموزش تماس چشمی تسهیل شود.
نکات مهم قبل از اجرای بازی تماس چشمی
برای اینکه جلسات تمرینی شما در خانه خسته کننده نباشد و نتیجه معکوس ندهد، لازم است اصول اولیه ارتباط را رعایت کنید. اعمال فشار یا اجبار نه تنها به افزایش ارتباط چشمی کمک نمیکند، بلکه مقاومت کودک را بیشتر خواهد کرد؛ بنابراین پیش از شروع، به نکات زیر متعهد باشید:
- از اجبار کودک برای برقراری تماس چشمی خودداری کنید.
- مدت زمان بازیها را کوتاه و متناسب با حوصله کودک انتخاب کنید.
- پیش از شروع بازی، توجه کودک را جلب کنید.
- تماس چشمی را بلافاصله با تشویق یا پاداش تقویت کنید.
- در صورت همکاری نکردن کودک، بازی را با آرامش ادامه دهید.
- محیطی آرام و بدون عوامل حواسپرتی برای بازی فراهم کنید.
- تمرینها را از بازیهای ساده آغاز کرده و بهتدریج سختتر کنید.
- هدف را بر ایجاد علاقه به تماس چشمی قرار دهید، نه اجبار به نگاه کردن.
کدام بازی تماس چشمی برای کودک شما مناسبتر است؟
از آنجا که هر کودک با توجه به نوع پردازش حسی خود واکنشهای متفاوتی نشان میدهد، انتخاب بازی باید متناسب با ویژگیهای رفتاری او باشد. جدول زیر به شما کمک میکند تا مناسبترین بازی را برای فرزندتان انتخاب کنید:
| وضعیت کودک | بازی پیشنهادی | هدف بازی |
|---|---|---|
| کودک به صورت شما نگاه نمیکند | بازی دالی و پنهان کردن صورت | جلب توجه به چهره و تحریک بینایی |
| کودک توجه کوتاهی دارد و سریع حواسش پرت میشود | بازی بادکنک و دنبال کردن نگاه | افزایش مدتزمان توجه دیداری |
| کودک با تعامل مستقیم راحت نیست | بازی آینه و شناخت اعضای صورت | ایجاد تعامل بدون ایجاد استرس و فشار حسی |
| کودک با صداها بهتر ارتباط میگیرد | بازی صدا و توقف ناگهانی | ایجاد انتظار ذهنی و نگاه کردن تعاملی |
| کودک به اسباببازی علاقه بیشتری دارد | بازی پنهان کردن اسباببازی پشت صورت | انتقال تدریجی توجه از اشیاء به چهره والد |
| کودک نیاز به تعامل اجتماعی بیشتری دارد | بازی تقلید صورت و احساسات | تقویت ارتباط چشمی و بیان غیرکلامی |
چگونه بفهمیم بازی تماس چشمی واقعاً مؤثر بوده است؟
برای ارزیابی اثربخشی تمرینات، نیازی به حدس و گمان نیست. اولین نشانه موفقیت این است که زمان خیرگی و نگاه کردن کودک از چند صدم ثانیه به چند ثانیه مداوم افزایش مییابد.
همچنین متوجه خواهید شد که کودک در موقعیتهای طبیعیتر (مانند زمان غذا خوردن یا درخواست کمک) به طور خودجوش به چشمان شما نگاه میکند که نشان دهنده تعمیم یافتن این مهارت است.
علاوه بر این، کاهش مقاومت و اضطراب کودک در مواجهه با نگاه دیگران نشانه بسیار خوبی است. اگر کودک در حین بازیها راحتتر میخندد و پس از اتمام بازی، خودش برای برقراری مجدد رابطه پیشقدم میشود، یعنی تمرینات و بازیهای ارتباطی کودک مسیر درستی را طی کرده و اثربخشی لازم را بر روی سیستم عصبی او گذاشتهاند.
اشتباهات رایج در بازی تماس چشمی برای کودکان دارای اختلال حسی
عدم توجه به وضعیت حسی کودک در حین تمرینات میتواند تلاشهای شما را بینتیجه کند. برای جلوگیری از این مشکل، از اشتباهات زیر فاصله بگیرید:
- مجبور کردن کودک به نگاه کردن با فشار (مانند چرخاندن اجباری سر کودک با دست)
- اجرای بازی بدون مکث و فرصت دادن به کودک برای پردازش اطلاعات
- عصبی شدن، ابراز ناامیدی یا سرزنش کودک وقتی واکنش دلخواه را نشان نمیدهد
- شروع با بازیهای پیچیده و سخت حسی پیش از آمادهسازی اولیه
- ندادن پاداش یا تشویق بلافاصله بعد از برقراری تماس چشمی موفق
- تکرار زیاد و مداوم تمرینات بدون در نظر گرفتن زمان استراحت و تنوع بازیها
دلایل ضعف در برقراری تماس چشمی در کودکان دارای اختلال حسی
بسیاری از والدین تصور میکنند نگاه نکردن کودک صرفاً ناشی از لجبازی یا بیتوجهی است، اما در واقع سیستم عصبی برخی کودکان در تحلیل محرکها متفاوت عمل میکند. برای درک بهتر این موضوع، دلایل زیر را بررسی میکنیم:
- حساسیتهای حسی (نور، صدا، نگاه مستقیم): گاهی وجود یک حساسیت حسی شدید مانند حساسیت بینایی به نورهای محیط یا حتی حجم بالای اطلاعات موجود در چهره افراد، سبب میشود کودک برای فرار از تحریک بیش از حد، از نگاه مستقیم اجتناب کند.
- مشکلات توجه و تمرکز: ضعف در تقویت توجه و تمرکز مانع از آن میشود که کودک بتواند نگاه خود را برای چند ثانیه روی یک نقطه ثابت (مانند چشمهای والد) نگه دارد و سریعاً حواسانش پرت میشود.
- اضطراب اجتماعی: کودکانی که دچار اضطراب اجتماعی کودک هستند، نگاه مستقیم دیگران را نوعی تهدید یا فشار روانی تلقی کرده و برای کاهش سطح استرس خود، سرشان را به سمت دیگری میچرخانند.
- اختلالات طیف اوتیسم: در موضوع اوتیسم و تماس چشمی، عدم هماهنگی در سیمکشیهای مغزی مربوط به ارتباطات اجتماعی باعث میشود برقراری تماس بصری برای کودک خستهکننده یا حتی گیجکننده باشد.
- ناتوانی در پردازش همزمان نگاه و شنیدن: کودکانی که دچار اختلال یکپارچگی حسی هستند، نمیتوانند دو حس بینایی و شنیداری را همزمان پردازش کنند؛ بنابراین ترجیح میدهند برای گوش دادن دقیق به صحبتهای شما، به جای دیگری نگاه کنند.
چه زمانی نیاز به ارزیابی تخصصی وجود دارد؟
در برخی مواقع، ضعف در برقراری نگاه مستقیم فراتر از یک موضوع ساده است و میتواند علامتی از یک تأخیر رشدی کودک یا اختلالات عمیقتر باشد. در صورت مشاهده موارد زیر، انجام ارزیابی رشد کودک ضروری است:
- عدم واکنش به صداها، نام خود و چهره والدین تا سن ۶ ماهگی
- نبود کامل تماس چشمی حتی در سادهترین بازیهای انفرادی و دونفره
- همراهی ضعف نگاه با تأخیر در گفتار یا مشکلات جدی در تعاملات اجتماعی
- بیتفاوتی کامل نسبت به حضور، حرکات و تلاشهای تعاملی انسانهای اطراف
گاهی با وجود تلاشهای مداوم والدین در خانه و انجام بازیهای مختلف، پیشرفت ملموسی در نگاه کودک حاصل نمیشود. این موضوع معمولاً به این دلیل است که ریشه اصلی مشکل در عدم هماهنگی پردازش حسی نهفته است و نیاز به مداخلات علمی و اختصاصی دارد.
در چنین شرایطی، کمک گرفتن از یک متخصص کاردرمانی کودک میتواند مسیر درمان را کوتاه و هدفمند کند.اگر احساس میکنید فرزند شما به دلیل مشکلات حسی به ارزیابی دقیقتری نیاز دارد، کلینیک خانه رشد با ارائه خدمات تخصصی در زمینه کاردرمانی حسی و درمان اختلالات حسی در کنار شماست.
متخصصان ما با انجام یک ارزیابی حسی کودک دقیق، برنامه تمرینی اختصاصی و منطبق بر نیازهای منحصر به فرد فرزندتان را طراحی میکنند تا فرآیند کاردرمانی کودک به بهترین شکل ممکن و در قالب بازیهای لذتبخش پیش برود.
سوالات متداول
اگر کودک هنگام انجام بازیها اصلاً به چشم من نگاه نکند، چه کار باید بکنم؟
در این شرایط هرگز نباید صورت کودک را به زور به سمت خود بچرخانید. بهترین کار این است که فاصله خود را با او کمتر کنید، اسباببازی مورد علاقهاش را در راستای خط دید چشمان خود نگه دارید و با تغییر لحن صدا یا استفاده از پاداشهای جذاب، انگیزه او را برای یک نگاه کوتاه افزایش دهید.
روزانه چند دقیقه بازی تماس چشمی برای کودک کافی است تا نتیجه بگیریم؟
برای جلوگیری از خستگی حسی کودک، تمرینات را در قالب پارتهای کوتاه ۳ الی ۵ دقیقهای و چند بار در روز (در مجموع حدود ۱۵ الی ۲۰ دقیقه) انجام دهید. استمرار روزانه در این تمرینات بسیار مهمتر از طولانی بودن مدتزمان یک جلسه بازی است.
بازیهای تماس چشمی برای چه سنی مناسب هستند و از چه زمانی میتوان آنها را شروع کرد؟
این بازیها را میتوان از دوران نوزادی (حدود ۲ تا ۳ ماهگی با بازیهای ساده تعقیب دیداری و دالی بازی) شروع کرد و متناسب با رشد سن کودک، ساختار بازیها را به سمت تعاملات پیچیدهتر و بازیهای قاعدهمند هدایت نمود.
اگر کودک هنگام برقراری تماس چشمی مضطرب یا ناراحت شود، باید بازی را ادامه دهیم یا متوقف کنیم؟
به محض مشاهده علائم تنش، بیقراری یا برگشتن چهره کودک همراه با کلافگی، باید بازی را متوقف کنید. فشار آوردن در این مواقع حساسیت حسی را تشدید میکند؛ بنابراین اجازه دهید کودک استراحت کند و در فرصت بعدی بازی را با شدت کمتر تکرار کنید.
از کجا بفهمیم مشکل تماس چشمی کودک طبیعی است یا نیاز به ارزیابی توسط متخصص دارد؟
اگر کودک تا سن ۴ ماهگی هیچ واکنشی به چهرهها نشان نمیدهد، به لبخند شما پاسخ نمیدهد و یا ضعف نگاه او با علائمی مثل عدم واکنش به نام خود، تاخیر حرکتی یا گفتاری همراه است، توصیه میشود جهت اطمینان حتماً به یک کاردرمانگر مراجعه کنید.
چطور مطمئن شویم کودک شما مسیر درستی برای تقویت تماس چشمی را طی میکند؟
هر کودک دارای سیستم عصبی منحصربهفردی است و نمیتوان یک نسخه واحد را برای همه تجویز کرد.
استفاده اصولی از بازی تماس چشمی میتواند شروع فوقالعادهای برای درمان حسی باشد، اما اگر علائم بهبود حاصل نشد، بهتر است به جای آزمون و خطاهای مداوم، از متخصصان کمک بگیرید تا مشخص شود آیا نیاز به بازی تماس چشمی برای کودکان دارای اختلال حسی به شکل ساختاریافتهتر وجود دارد یا خیر.
اگر درباره علت ضعف تماس چشمی کودک خود مطمئن نیستید یا میخواهید تمرینهای مناسب شرایط او را دریافت کنید، میتوانید برای ارزیابی و مشاوره تخصصی با کارشناسان خانه رشد در ارتباط باشید.
