تکنیک های تولید صدا و وضوح دو صدای خ و ق

یکی از اختلالات گفتاری شایع در کودکان و بزرگسالان، اختلال تلفظ است که اغلب دو علت دارد:علت اول ناهنجاری های عضوی می باشد که مورد بحث ما نیستند؛ وعلت دوم یادگیری نادرست تلفظ یک صدای خاص به دلایل مختلف می باشد. در این مقاله نیز به تکنیک های تولید صدا و وضوح دو صدای خ و ق می پردازیم؛پس تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.

صدای چالش برانگیز اول:خ

یکی از حروفی که کودکان معمولا در تلفظ آن دچار مشکل می شوند تلفظ صدای خ است. سن ظهور این صدا، 2 و نیم سالگی است. اگر کودک تا این سن صدای خ را نتواست تلفظ کند نیاز به مداخلات گفتاردرمانی است تا کودک بتواند به این توانمندی برسد. معمولا کودکان حروف بیان شده با لب ها را زودترو حروف حلقی را دیرتر یاد می گیرند.

در گفتاردرمانی حرف خ  معمولا گفتاردرمانگران  از  روشهای متنوعی استفاد میکنند؛ بعنوان مثال برای کودکانی که حرف خ را نمی توانند تلفظ کنند میتوان از سرنگ استفاده کرد. چند قطره آب را داخل دهان کودک بریزید و از او بخواهید آب را قرقره کند. آموزش قرقره کردن  یک پیش نیاز مهم در یادگیری  تلفظ حرف خ است و معمولا زمان میبرد، شاید یک هفته شاید دو هفته و…  بستگی به توانایی کودک دارد.

زمانی که کودک قرقره کردن را آموخت، مقدار آبی که از سرنگ ته حلق کودک ریخته می شد را کم می کنیم تا کودک بدون وابستگی به سرنگ و فرآیند قرقره کردن، صدای خ را تلفظ کند.

پشت دست کودک را به جلوی گلو خودتان بچسبانید و بعد صدای خ را چند بار تکرار کنید. زمانی که کودک تلفظ صدای خ را آموخت؛ به او هجاهای خ را که شامل خِ، خُ، خَ، خا، خو، خی است را میآموزیم.

هر کدام از این هجاها مدت زمان خود را نیاز دارند. شاید یک هجا مثل خو یک هفته اما یک هجای دیگر مثل خا دو هفته به زمان نیاز داشته باشند. در آموزش هجاها با حوصله باشید و کودک را با سایرین و همسالان مقایسه نکنید تا در مسیر گفتاردرمانی حرف خ شما و کودک در کمال آرامش باشید. عدم آرامش شما در مسیر گفتاردرمانی حرف خ باعث اضطراب کودک میشود و فرصت یادگیری را از او میگیرد.

برای آموزش کلماتی که صدای خ دارند از خوراکی های مورد علاقه او استفاده کنید مثلا با استفاد از میوه خیار میتوانید به او نقاشی با میوه را آموزش دهید و درحین میوه آرایی کلمه خیار را تکرار کنید تا کودک توانایی تلفظ صحیح کلمه خیار را بیاموزد.

برای آموزش کلمه خاک نیز میتوانید از نقاشی روی خاک یا سفالگری استفاده کنید. و حین کار با کودک در موقعیت های مختلف از کلمه خاک استفاده کنید تا کودک با صدای خ در کلمه خاک آشنا شود.

برای گفتاردرمانی حرف خ نمیتوان مدت زمان مشخص تعیین کرد چرا که هر کودکی مشخصات و ویژگی منحصر به فرد خود را دارد. برای همین گفتاردرمانگران معمولا زمان مشخصی را تعیین نمیکنند.

صدای چالش برانگیز دوم: ق

برای اصلاح تلفظ حرف ق در صورتی که کودک تا 5 سالگی نتوانسته است آن را به درستی تلفظ کند، باید به دنبال راهکار بود، تلفظ حرف ق معمولا تا5 سالگی ظهور میکند و کودک میتواند تلفظ حرف ق را درهجاها و کلمات به راحتی  استفاده کند.راهکار اصلی آموزش تلفظ حرف ق این است که از گفتاردرمانی کمک بگیرید.

 گفتاردرمانی حرف ق به کودک کمک میکند پیش نیازهای لازم برای تلفظ حرف ق را کسب کند و کلمات را به درستی تلفظ کند و با همسالان در مهد و مدرسه بدون دغدغه و با اعتماد به نفس ارتباط برقرار کند.

این صدا یک صدای خلفی است و تا سن پنج سالگی سن ظهور دار؛همچنین از سن سه یا سه و نیم سالگی ظاهر میشود. برای هر صدا مشخصاتی داریم. در آموزش تلفظ حروف باید به مشخصه صداها که از دو جز تشکیل شده اند، توجه کرد:هرکدام از اندامهای  گویایی مثل حنجره، سقف دهان، زبان، دندان در تولید صداهای مختلف نقش دارند و صداهای مختلف از جایگاه های مختلف اندام گویایی تولید میشوند.

نحوه خروج هوا یکی از مشخصات تولید صدا است. درگفتاردرمانی حرف ق باید مشخصات آن را شناخت چرا که مهم است هوا چگونه خارج میشود از دهان یا بینی یا آیا هوا سایش دارد یا نه! همچنین صدای ق یک صدای انسدای است یعنی یک لحظه  انسداد ایجاد میشود و هوا از دهان خارج میشود.جایگاه صدای ق درعقبیترین نقطه زبان قرار دارد و برخلاف صدای خ در تارهای صوتی میبایست ارتعاش ایجاد گردد.

آموزش صدای ق به کودکان

آموزش صدای ق به کودکانی که صدای گ را یاد گرفته‌اند، آسانتر است؛ البته گفتاردرمانی نیاز به یکی سری پیش نیاز دارد. چون محل تلفظ صدای ق نزدیک به صدای گ هست و برای آموزش حرف ق نیاز است که کودک حتما صدای ک، گ را یاد گرفته باشد؛ چون سن ظهور صدای ک و گ زودتر از ق است. تلفظ حرف ق نیاز به صبر، حوصله و خلاقیت دارد.

برای آموزش حرف ق از یک چوب بستنی استفاده میکنیم، چوب بستنی را داخل دهان کودک میگذاریم و عقب میبریم، البته خیلی آرام و با احتیاط این کار را انجام میدهیم؛ چون اگر آنرا ناگهان داخل دهان بگذاریم، کودک  دچار حالت تهوع میشود و ممکن است اجازه ندهد دوباره شما برای آموزش حرف ق چوب بستنی را داخل دهانش  بگذارید و تا انتهای زبان ببریم. به او بگویید: دا را تکرار کند. چون ما جایگاه صدای گ را گرفتیم وقتی بچه میخواهد بگوید دا قسمت عقب زبان بالا میرود و تبدیل به ق میشود.

زمانی که کودک تلفظ صدای ق را آموخت سراغ آموزش هجا یعنی قِ، قُ، قَ،قی، قو، قا می رویم و هر کدام از هجاها را در زمان های که کودک توان و حوصله دارد به او در قالب بازی، کاردستی و… آموزش می دهیم.

صدای ق و صدای گ شبیه هم اند و معمولا بچه‌ها اشتباه به جای هم به کار میبرند. برای جلوگیری از اشتباه میتوانیم از فلش کارت استفاده کنیم. صدای ق و صدای گ را روی دوتا فلش کارت جداگانه مینویسیم و از کودک میخواهیم به هنگام شنیدن صدای ق یا گ فلش کارت مرتبط با آن را نشان دهد تا متوجه شود این دو تا صداهای مستقل هستند.برای هر صدا نیاز نیست فلش کارت درست کنید اما برای صداهایی که کودک آن ها را با هم اشتباه میگیرد میتوان از فلش کارت استفاده کرد.

نتیجه گیری

زمانی که کودک هجاها را آموخت برای آموزش کلمات میتوان از بازی و کاردستی استفاده کرد مثلا از طریق خمیر بازی قوری میتوانید بسازید تا سایر مهارت های او مانند هماهنگی چشم و دست او نیز تقویت شود. در حین استفاده  از خمیر بازی میتوانید از خمیر قرمز رنگ نیز استفاده کنید و در حین کار در موقعیت های مختلف از کلمه  قوری قرمز، قرمز، قوری و سایر کلماتی که ق دارند استفاده کنید تا کودک در حین بازی و بدون اجبار آموزش بییند و تمرینات را انجام دهد.در حین بازی از دستاورد کودک خود( قوری قرمز) در موقعیت های مختلف برای افزایش دایره لغات و تثبیت آموزش حرف ق استفاده کنید.